[ 1641 ] فصل [ سيزدهم ] : فى الجراحات اين ، متضمن است بر چند مقاله : [ 1642 ] مقالهء [ اول ] : اندر جراحت و بيان اقسام او و ذكر جراحات مخوفه و غير مخوفه و اعضا كه احتمال جراحت ندارد و به مجرد وصول جرح به هلاكت مىانجامد . ببايد دانست كه جراحت ، تفرق اتصال را گويند كه در گوشت افتد و هنوز ريم نكرده باشد ؛ زيرا كه بعد [ از ] تقيّح به اسم قرحه مسمى مىگردد . و بعضى بر تفرق اتصال غير لحمى نيز جراحت اطلاق مىكنند و الاوّل مشهور . و اقسام جراحت اين است : صغير ، كبير ، بسيط ، مستوى الشفاة ، غاير ، منفصل المضغه ، مركب ، نافذ به باطن ، غير نافذ ، جراحت الراس ، جراحت البطن ، جراحت العصب ، جراحت العرق [ و . . . « 1 » ] بدان‌كه اگر دل مجروح گردد ، مهلت ندهد و نشان جراحت او موت است . و دماغ نيز احتمال جراحت كمتر دارد و نشان جراحت او ، اختلاط عقل است . و گرده و مثانه و امعا ، حكم جراحت دماغ دارد و برآمدن بول به جراحت مثانه و برآمدن براز به جراحت روده دلالت كند . و جراحت جگر ، مخوف است ليكن اميد سلامت هم دارد . و جراحت عصب و طرف عضله ، مخوف است و از تغير رنگ و سقوط قوت و غشى و اختلاط عقل و تشنّج ، توان دانست . و جراحت شكم كه به باطن نافذ بود مخوف است و تهوع يا فواق يا اسهال لازم دارد . و جراحت سينه و فضاى سينه كه نافذ بود مخوف است و نشان او خروج هواست از آنجا . و جراحت حجاب ، مخوف است و ضيق نفس خاصه اوست . و جراحت معده مخوف است و برآمدن طعام لازم آن است . و جراحتى كه جز درين اعضا افتد اميد سلامت بيشتر دارد .

--> ( 1 ) . تفصيل از اقسام جراحات ، در اكسير اعظم ، ج 4 ، ص 589 موجود است . م .